Audit Care Việt Nam

GIA CÔNG HAY MUA ĐỨT BÁN ĐOẠN TRONG NGÀNH VÀNG: MÔ HÌNH NÀO ÁP LỰC THUẾ LỚN HƠN?

Thuy Nguyen ACCA -

Góc nhìn thuế và quản trị rủi ro cho doanh nghiệp kinh doanh vàng trong giai đoạn siết hóa đơn, dòng tiền và minh bạch giao dịch

Ngành vàng là một trong những lĩnh vực kinh doanh có tính đặc thù rất cao. Giá trị giao dịch lớn, giá vàng biến động liên tục, hàng hóa nhỏ nhưng giá trị cao, nhiều giao dịch phát sinh với khách hàng cá nhân, cùng lúc tồn tại nhiều hình thức kinh doanh như mua bán vàng, gia công, sửa chữa, thu đổi, ký gửi, giữ hộ, chế tác lại.

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp và tiệm vàng gia đình không vận hành thuần túy theo một mô hình duy nhất. Có giao dịch là mua đứt bán đoạn, có giao dịch là nhận gia công, có giao dịch là khách mang vàng cũ đến đổi lấy vàng mới, có giao dịch là sửa chữa, chế tác lại, hoặc khách gửi hàng bán hộ. Việc vận hành xen kẽ như vậy là bình thường trong ngành vàng.

Tuy nhiên, dưới góc độ thuế và quản trị rủi ro, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp có nhiều mô hình kinh doanh, mà nằm ở chỗ: doanh nghiệp có xác định đúng bản chất từng giao dịch và có bộ chứng từ phù hợp cho từng mô hình hay không.

Nếu bản chất là mua bán nhưng lại ghi nhận như gia công, hoặc bản chất là gia công nhưng hồ sơ chứng từ không đủ để chứng minh, doanh nghiệp có thể đối mặt với rủi ro rất lớn khi cơ quan thuế thanh tra, kiểm tra. Khi đó, không chỉ doanh thu bị điều chỉnh, mà giá vốn, thuế GTGT, thuế TNDN, tồn kho và dòng tiền đều có thể bị xem xét lại.

1. Mua đứt bán đoạn là gì và vì sao thường tạo áp lực thuế lớn hơn?

Mua đứt bán đoạn là mô hình doanh nghiệp mua vàng, nguyên liệu, bán thành phẩm hoặc thành phẩm về làm hàng hóa thuộc sở hữu của mình, sau đó bán lại cho khách hàng.

Ở mô hình này, doanh nghiệp là chủ sở hữu của hàng hóa. Doanh nghiệp phải chịu toàn bộ rủi ro từ khâu mua vào, nhập kho, bảo quản, định giá, xuất bán, lập hóa đơn, thu tiền, ghi nhận doanh thu, xác định giá vốn và kê khai thuế.

Nói cách khác, doanh nghiệp phải chứng minh được toàn bộ chuỗi giao dịch:

Hàng mua từ đâu?
Ai là người bán?
Giá mua bao nhiêu?
Thanh toán qua tài khoản nào?
Đã nhập kho chưa?
Khi bán ra đã xuất hóa đơn chưa?
Giá bán có khớp với dòng tiền không?
Giá vốn có đủ hồ sơ để được chấp nhận không?

Áp lực lớn nhất của mô hình mua đứt bán đoạn là giá trị giao dịch rất lớn, nhưng biên lợi nhuận thực tế trong ngành vàng có thể không cao. Một giao dịch vàng có doanh thu vài trăm triệu hoặc vài tỷ đồng, nhưng phần lãi thực tế có thể chỉ là chênh lệch giá, tiền công, hoặc biên thương mại mỏng. Nếu đầu vào không đủ hồ sơ, doanh nghiệp rất dễ rơi vào tình trạng “doanh thu rõ nhưng giá vốn yếu”.

Đây là điểm cực kỳ nhạy cảm về thuế.

Đối với hoạt động mua bán, chế tác vàng bạc đá quý, thuế GTGT được tính theo phương pháp trực tiếp trên giá trị gia tăng. Giá trị gia tăng phụ thuộc vào chênh lệch giữa giá thanh toán bán ra và giá thanh toán mua vào tương ứng. Vì vậy, nếu doanh nghiệp không chứng minh được giá mua vào, phần giá trị gia tăng tính thuế có thể bị xác định bất lợi hơn.

Không chỉ thuế GTGT, thuế TNDN cũng chịu tác động trực tiếp. Nếu giá vốn không đủ hồ sơ, không chứng minh được nguồn gốc hàng hóa, không có chứng từ thanh toán hợp lệ, không có phiếu nhập kho, không có biên bản giao nhận, thì cơ quan thuế có thể không chấp nhận một phần hoặc toàn bộ giá vốn khi xác định thu nhập chịu thuế.

Với mô hình mua đứt bán đoạn, áp lực thuế vì vậy thường lớn hơn mô hình gia công ở 5 điểm:

Thứ nhất, doanh nghiệp phải chứng minh nguồn gốc hàng hóa.

Thứ hai, doanh nghiệp phải chứng minh giá vốn mua vào.

Thứ ba, doanh nghiệp phải quản lý tồn kho thuộc sở hữu của mình.

Thứ tư, doanh nghiệp phải chịu rủi ro biến động giá vàng.

Thứ năm, doanh nghiệp phải bảo đảm doanh thu, hóa đơn, dòng tiền và sổ sách khớp nhau.

Nếu một trong các mắt xích này không chặt, rủi ro thuế có thể phát sinh rất lớn.

Phỏng vấn các khách hàng doanh nghiệp của PNJP thì họ thích mô hình này hơn vì họ khó có thể triển khai hệ thống quản lý theo dõi phí gia công nhiều thủ tục chứng minh.

2. Mô hình gia công: áp lực thuế có thể nhẹ hơn nhưng không đồng nghĩa là ít rủi ro

Ở mô hình gia công đúng bản chất, doanh nghiệp không mua đứt toàn bộ vàng của khách. Khách hàng mang vàng, nguyên liệu hoặc sản phẩm cũ đến để doanh nghiệp chế tác, sửa chữa, làm lại mẫu, gắn đá, đánh bóng, chỉnh kích cỡ hoặc hoàn thiện sản phẩm. Doanh nghiệp chủ yếu thu tiền công, phí gia công, phí chế tác hoặc phí sửa chữa.

Về mặt quản trị, mô hình gia công có một số lợi thế rõ ràng:

Doanh nghiệp không phải bỏ vốn lớn để mua toàn bộ nguyên liệu.

Doanh nghiệp giảm áp lực tồn kho thuộc sở hữu của mình.

Doanh nghiệp giảm rủi ro biến động giá vàng.

Doanh thu tính thuế chủ yếu gắn với tiền công, không nhất thiết là toàn bộ giá trị vàng.

Tuy nhiên, mô hình gia công chỉ an toàn nếu doanh nghiệp chứng minh được rằng đây thực sự là gia công.

Muốn chứng minh giao dịch là gia công, doanh nghiệp cần quản lý rất chặt các thông tin sau:

Khách giao vàng gì?
Trọng lượng bao nhiêu?
Tuổi vàng/hàm lượng ra sao?
Tình trạng hàng khi nhận như thế nào?
Doanh nghiệp thực hiện công việc gì?
Có hao hụt không? Hao hụt theo định mức nào?
Khi trả hàng, trọng lượng và tình trạng thành phẩm ra sao?
Tiền công bao nhiêu?
Đã lập hóa đơn tiền công chưa?
Khách thanh toán thế nào?

Nếu không có phiếu nhận hàng, không ghi rõ trọng lượng, không theo dõi tuổi vàng, không có định mức hao hụt, không có biên bản giao trả, không xuất hóa đơn tiền công, thì mô hình gia công cũng có thể trở thành rủi ro rất lớn.

Cơ quan thuế hoàn toàn có thể đặt câu hỏi: đây có thật là gia công không, hay thực chất là doanh nghiệp mua bán vàng nhưng chỉ ghi nhận tiền công để giảm doanh thu?

Đây là điểm mà nhiều tiệm vàng gia đình thường gặp. Khách mang vàng cũ đến, cửa hàng làm lại mẫu mới, bù thêm vàng, thu thêm tiền công, đôi khi đổi luôn sang sản phẩm mới. Nếu chứng từ không tách bạch, giao dịch này rất dễ bị lẫn giữa gia công, thu đổi và mua bán.

Vì vậy, gia công không phải mô hình “ít rủi ro” nếu hồ sơ yếu. Gia công chỉ là mô hình có áp lực vốn và áp lực giá vốn thấp hơn, nhưng đòi hỏi chứng từ chi tiết hơn để chứng minh đúng bản chất.

3. Rủi ro lớn nhất là “mô hình lai” nhưng chứng từ không đi theo mô hình

Thực tế ngành vàng thường không đơn giản là chỉ mua bán hoặc chỉ gia công. Nhiều doanh nghiệp vận hành theo mô hình lai, tức là vừa mua đứt bán đoạn, vừa nhận gia công, vừa thu đổi, vừa sửa chữa, vừa ký gửi, vừa nhận hàng của khách.

Rủi ro không nằm ở mô hình lai. Rủi ro nằm ở việc doanh nghiệp không phân loại rõ từng giao dịch ngay từ đầu.

Ví dụ, khách đưa vàng cũ đến cửa hàng làm lại mẫu mới và trả thêm tiền công. Nếu đây là gia công, doanh nghiệp phải có phiếu nhận vàng, mô tả trọng lượng – tuổi vàng – tình trạng hàng, định mức hao hụt, biên bản giao trả và hóa đơn tiền công.

Nhưng nếu cửa hàng nhận vàng cũ của khách như một khoản mua lại, sau đó bán cho khách một sản phẩm mới, thì đây không còn là gia công đơn thuần. Khi đó phải tách thành giao dịch mua vào vàng cũ và giao dịch bán ra vàng mới.

Trường hợp khác, khách đưa vàng cũ, cửa hàng sử dụng thêm vàng của mình để chế tác sản phẩm mới rồi thu thêm tiền. Giao dịch này có thể gồm nhiều cấu phần: phần gia công trên vàng khách giao, phần bán thêm vàng của cửa hàng, phần tiền công, phần chênh lệch khách thanh toán thêm. Nếu doanh nghiệp chỉ ghi chung là “tiền công”, rủi ro thuế sẽ rất cao.

Một số tình huống điển hình cần đặc biệt lưu ý:

Khách đưa vàng cũ làm lại mẫu mới và trả thêm tiền công: cần chứng minh đây là gia công, không phải mua bán trá hình.

Cửa hàng mua lại vàng cũ rồi bán vàng mới: phải ghi nhận mua vào – bán ra, không nên xử lý như gia công.

Cửa hàng lấy vàng của khách và bù thêm vàng của mình: phải tách phần gia công, phần bán thêm vàng và phần tiền công.

Cửa hàng nhận hàng ký gửi bán hộ: phải có hợp đồng ký gửi, không ghi nhận như hàng tồn kho thuộc sở hữu doanh nghiệp.

Cửa hàng thuê hộ/cá nhân gia công không có hóa đơn: rủi ro không chứng minh được chi phí gia công và giá thành.

Điểm nhạy cảm nhất là: nếu bản chất là mua bán nhưng hồ sơ lại thể hiện như gia công, doanh nghiệp có thể bị điều chỉnh lại doanh thu, giá vốn, thuế GTGT và thuế TNDN khi thanh kiểm tra.

4. Mô hình nào tạo áp lực thuế lớn hơn?

Nếu xét thuần về áp lực thuế và rủi ro chứng minh giá vốn, mô hình mua đứt bán đoạn thường tạo áp lực lớn hơn gia công với nguồn gốc hàng hóa đầu vào không rõ ràng.

Lý do là với mua đứt bán đoạn, doanh nghiệp phải chứng minh toàn bộ chuỗi:

Mua vào
Nhập kho
Giá vốn
Tồn kho
Bán ra
Hóa đơn
Dòng tiền
Lợi nhuận
Nghĩa vụ thuế

Nếu doanh nghiệp có doanh thu bán ra nhưng không chứng minh được đầu vào, rủi ro thuế sẽ rất lớn. Đặc biệt trong ngành vàng, giá trị giao dịch cao nên chỉ cần một tỷ lệ nhỏ giá vốn không được chấp nhận cũng có thể tạo ra số thuế truy thu đáng kể.

Ngược lại, với gia công đúng bản chất, doanh nghiệp chủ yếu ghi nhận doanh thu tiền công. Doanh nghiệp không phải chứng minh toàn bộ giá vốn của vàng thuộc sở hữu khách hàng. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải chứng minh được rằng vàng đó thực sự là của khách, không phải hàng của doanh nghiệp được “đổi tên” thành hàng gia công.

Vì vậy, có thể kết luận:

Mua đứt bán đoạn thường áp lực hơn về thuế, vốn, tồn kho và giá vốn.

Gia công thường áp lực hơn về chứng từ giao nhận, định mức hao hụt và chứng minh bản chất dịch vụ.

Mô hình lai là rủi ro nhất nếu không có quy trình phân loại giao dịch rõ ràng.

5. Doanh nghiệp nên chọn mô hình nào?

Không nên chọn mô hình chỉ vì nghĩ rằng mô hình đó “thuế thấp hơn”. Cách tiếp cận đúng là chọn mô hình phù hợp với quy mô, năng lực quản trị, nguồn vốn, hệ thống chứng từ và định hướng phát triển dài hạn.

Với tiệm vàng nhỏ, tiệm gia đình, vốn mỏng

Doanh nghiệp nên ưu tiên mô hình gia công, sửa chữa, chế tác theo đơn đặt hàng và bán hàng có nguồn gốc rõ. Mô hình này giúp giảm áp lực vốn, giảm rủi ro ôm tồn kho giá trị lớn và giảm rủi ro biến động giá vàng.

Tuy nhiên, phải chuẩn hóa ngay các chứng từ tối thiểu: phiếu nhận hàng, phiếu giao hàng, sổ theo dõi trọng lượng – tuổi vàng, định mức hao hụt, hóa đơn tiền công và chứng từ thanh toán.

Nếu vẫn làm theo kiểu “khách quen đưa vàng, thợ làm xong trả lại, cuối ngày ghi sổ tay”, thì mô hình gia công cũng không an toàn.

Với doanh nghiệp có thương hiệu và hệ thống quản trị tốt

Doanh nghiệp có thể phát triển mô hình mua đứt bán đoạn, thậm chí mở rộng chuỗi bán lẻ, sản xuất, phân phối, thương mại và chế tác. Nhưng điều kiện bắt buộc là phải có hệ thống kiểm soát đủ mạnh.

Cần có phần mềm quản lý kho theo mã hàng, tuổi vàng, trọng lượng, giá vốn; hệ thống kế toán kết nối hóa đơn điện tử; quy trình thanh toán qua ngân hàng; kiểm kê định kỳ; phân quyền phê duyệt giao dịch lớn; hồ sơ mua vào đầy đủ; và phương pháp tính giá vốn nhất quán.

Nếu không có hệ thống này, mô hình mua đứt bán đoạn sẽ tạo áp lực rất lớn về thuế, dòng tiền và tồn kho.

Với doanh nghiệp muốn phát triển dài hạn

Mô hình phù hợp nhất thường không phải là chọn duy nhất gia công hoặc duy nhất mua bán, mà là mô hình hỗn hợp có kiểm soát.

Doanh nghiệp có thể vừa mua đứt bán đoạn, vừa nhận gia công, vừa thu đổi, vừa sửa chữa, vừa ký gửi. Nhưng mỗi mô hình phải có quy trình riêng, chứng từ riêng, cách ghi nhận riêng và cách đối chiếu riêng.

Nguyên tắc là:

Bản chất là mua bán thì xử lý như mua bán.

Bản chất là gia công thì xử lý như gia công.

Bản chất là ký gửi thì xử lý như ký gửi.

Bản chất là thu đổi thì phải tách phần mua vào, bán ra, tiền công và chênh lệch thanh toán.

Không được để các mô hình khác nhau dùng chung một bộ chứng từ mơ hồ.

6. Bộ chứng từ tối thiểu cần có cho từng mô hình

Đối với mua đứt bán đoạn

Doanh nghiệp cần có hồ sơ mua vào, thông tin người bán hoặc nhà cung cấp, hóa đơn hoặc bảng kê phù hợp, biên bản giao nhận, phiếu nhập kho, chứng từ thanh toán, căn cứ định giá, phiếu xuất kho, hóa đơn bán ra và chứng từ thu tiền.

Nếu mua từ cá nhân, cần đặc biệt lưu ý thông tin định danh người bán, bảng kê, biên bản giao nhận, chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt theo quy định, căn cứ giá mua và hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp.

Đối với gia công

Doanh nghiệp cần có phiếu nhận vàng hoặc nguyên liệu của khách, mô tả chi tiết trọng lượng, tuổi vàng, hàm lượng, tình trạng hàng nhận, hợp đồng hoặc phiếu yêu cầu gia công, định mức hao hụt, biên bản hoàn thành, phiếu giao trả hàng, hóa đơn tiền công và chứng từ thanh toán.

Nếu có sử dụng thêm vàng của doanh nghiệp trong quá trình gia công, phải tách riêng phần vàng bán thêm và phần tiền công.

Đối với thu đổi

Doanh nghiệp cần tách rõ phần mua lại vàng cũ, phần bán vàng mới, phần tiền công, phần chênh lệch khách trả thêm hoặc nhận lại, hóa đơn/chứng từ tương ứng và dòng tiền thanh toán.

Thu đổi là nghiệp vụ rất dễ bị nhầm lẫn. Nếu không tách bạch, doanh nghiệp có thể ghi nhận sai doanh thu, sai giá vốn, sai thuế GTGT và sai lợi nhuận.

Đối với ký gửi

Doanh nghiệp cần có hợp đồng ký gửi, phiếu nhận hàng ký gửi, thông tin chủ hàng, điều kiện bán, tỷ lệ hoa hồng hoặc phí dịch vụ, bảng đối chiếu hàng đã bán, hóa đơn và chứng từ thanh toán phù hợp.

Hàng ký gửi không nên ghi nhận là hàng tồn kho thuộc sở hữu doanh nghiệp nếu doanh nghiệp chưa mua đứt hàng đó.

7. Dòng tiền và hóa đơn: hai điểm không thể xem nhẹ

Trong giai đoạn hiện nay, doanh nghiệp vàng không thể quản trị thuế chỉ bằng sổ sách nội bộ. Dữ liệu hóa đơn điện tử, tài khoản ngân hàng, thông tin khách hàng, tồn kho và dòng tiền ngày càng có khả năng được đối chiếu chéo.

Với giao dịch mua bán vàng có giá trị từ 20 triệu đồng trong ngày trở lên của một khách hàng, doanh nghiệp phải đặc biệt lưu ý yêu cầu thanh toán qua tài khoản thanh toán của khách hàng và tài khoản thanh toán của doanh nghiệp kinh doanh vàng.

Đồng thời, quy định về hóa đơn điện tử cũng khiến việc lập hóa đơn đúng thời điểm, đúng giá trị và đúng bản chất giao dịch trở nên quan trọng hơn. Doanh nghiệp không nên bán trước rồi cuối ngày mới “cân đối hóa đơn”, không nên dùng tài khoản cá nhân để nhận tiền kinh doanh, và không nên tách nhỏ giao dịch không đúng bản chất.

Câu hỏi đúng không phải là: “Mô hình nào nộp thuế thấp hơn?”

Câu hỏi đúng phải là: “Mô hình nào doanh nghiệp chứng minh được đầy đủ nhất khi cơ quan thuế đối chiếu hóa đơn – hàng hóa – dòng tiền – tồn kho – khách hàng?”

8. Khuyến nghị quản trị rủi ro cho doanh nghiệp ngành vàng

Doanh nghiệp nên thực hiện 5 việc sau:

Thứ nhất, rà soát lại toàn bộ các loại giao dịch đang phát sinh: mua bán, gia công, sửa chữa, thu đổi, ký gửi, giữ hộ, bán hàng kèm tiền công.

Thứ hai, ban hành quy trình phân loại giao dịch ngay tại quầy. Nhân viên bán hàng, thu ngân, kế toán và chủ doanh nghiệp phải thống nhất cách nhận diện giao dịch.

Thứ ba, thiết kế bộ chứng từ riêng cho từng mô hình. Không dùng một mẫu phiếu chung cho tất cả nghiệp vụ.

Thứ tư, kết nối dữ liệu kho – hóa đơn – kế toán – ngân hàng. Khi bán một món hàng, phải truy được hàng đó nhập từ đâu, giá vốn bao nhiêu, hóa đơn nào, tiền về đâu.

Thứ năm, kiểm kê và đối chiếu định kỳ. Không để đến khi thanh kiểm tra mới đi tìm hồ sơ giải trình.

Kết luận

Dưới góc độ thuế và quản trị rủi ro, mô hình mua đứt bán đoạn thường tạo áp lực thuế và áp lực quản trị lớn hơn mô hình gia công, vì doanh nghiệp phải chứng minh toàn bộ chuỗi mua vào – tồn kho – bán ra – giá vốn – hóa đơn – dòng tiền.

Tuy nhiên, không thể kết luận đơn giản rằng gia công luôn tốt hơn mua bán. Nếu gia công không có phiếu nhận hàng, không theo dõi trọng lượng và tuổi vàng, không có định mức hao hụt, không xuất hóa đơn tiền công, thì mô hình gia công cũng có thể trở thành rủi ro lớn.

Doanh nghiệp ngành vàng hoàn toàn có thể vận hành đồng thời cả gia công và mua đứt bán đoạn. Nhưng nguyên tắc bắt buộc là không được để hai mô hình này lẫn chứng từ với nhau.

Bản chất là mua bán thì phải ghi nhận mua bán.
Bản chất là gia công thì phải có hồ sơ gia công.
Bản chất là ký gửi thì phải theo dõi ký gửi.
Bản chất là thu đổi thì phải tách rõ mua vào, bán ra, tiền công và chênh lệch thanh toán.

Mô hình phù hợp nhất không phải là mô hình nộp thuế thấp nhất, mà là mô hình doanh nghiệp chứng minh được đầy đủ nhất, kiểm soát được rủi ro nhất và bảo vệ được biên lợi nhuận lâu dài nhất.

Trong ngành vàng, quản trị thuế tốt không bắt đầu từ việc “làm sao nộp ít thuế hơn”, mà bắt đầu từ việc “làm sao mỗi giao dịch đều rõ bản chất, đủ chứng từ, khớp hàng hóa, khớp dòng tiền và bảo vệ được doanh nghiệp khi cần giải trình”.

Thủy Nguyễn, ACCA

Công ty TNHH Tư vấn Kế toán – Kiểm toán AuditCare & Partners (Việt Nam) – ACV